Với bao thế hệ sinh viên Ngữ văn – Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc xưa (nay là Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên), thầy Cao Xuân Thử là một người thầy vừa mang bóng dáng mộc mạc, thuần hậu của hồn quê xứ sở, lại vừa sở hữu một tư duy lý luận văn học đỉnh cao của sự khúc chiết, sắc bén.
Trong dòng kí ức của cựu sinh viên Phạm Đức Long Khóa 31 và có lẽ cả trong trí nhớ của rất nhiều thế hệ học trò khác nữa, thầy Thử hiện lên với vóc dáng cao lớn nhưng lại mang trọn cái hồn nhiên, thuần hậu của đất đai Bắc Bộ: "Tôi cứ có cảm tưởng thầy là một người nông dân của đồng bằng Bắc Bộ, khi thầy bước vào lớp tôi cứ cảm tưởng thầy như vừa đi qua một mái đình cong vút, một cánh đồng bao la có lúa xanh và cánh cò trắng...". Cảm giác thân thương ấy không phải tự nhiên mà có, mà nó được ươm mầm từ chính tâm hồn tha thiết yêu văn học dân tộc của thầy. Qua giọng giảng trầm lắng, thầy đưa học trò về với cái thắm thiết của ca dao, cái chân chất mà tài hoa trong thơ Nguyễn Bỉnh, Tú Xương, hay những tầng sâu dạt dào nhân ái của Truyện Kiều. Nhờ thầy, những trang thơ không còn là bài học nằm trên giấy, mà trở thành hơi thở, thành hồn quê xứ sở ngân vang.
Nếu mảng văn học dân gian mang giọng giảng đằm thắm, thì khi bước vào thế giới Lý luận văn học, thầy Cao Xuân Thử lại mê hoặc học trò bằng một "ma lực" rất riêng - ma lực của sự logic, sắc bén và minh bạch. Thầy dạy sinh viên cách tiếp cận văn chương như một ngành khoa học chân chính:
"Nghiên cứu văn học là một khoa học, nghĩa là nó phải nêu ra được những căn cứ xác đáng, tin cậy, khó lòng có thể bắt bẻ được. Đồng thời, người nghiên cứu và phê bình ngày nay phải hiểu rõ cơ cấu, cấu trúc của tác phẩm..."
Thầy nhẹ nhàng dẫn dắt sinh viên băng qua những đỉnh núi lý thuyết vốn được coi là khô xơ, gai góc: từ khái niệm Khoa học và nghệ thuật, Đặc trưng của văn học, cho đến Ngôn từ nghệ thuật... Hành trang thầy mang về từ những năm tháng tu nghiệp ở Liên Xô - từ tri thức chuẩn mực của trường phái Pospêlov cho đến chiếc quạt con cóc "mát rượi" trong căn nhà tập thể trần cót ép đơn sơ - đã trở thành biểu tượng đẹp đẽ về tinh thần dấn thân vì tri thức của một thế hệ nhà giáo miền núi.
Chẳng ai có thể quên những giờ học thầy phân tích tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng - tác phẩm mà thầy trân trọng gọi là "cuốn tiểu thuyết vô tiền khoáng hậu". Trong những năm tháng gian khó, sách vở vô cùng khan hiếm, chính cuốn Số đỏ mà thầy cẩn thận photo lại đã được sinh viên chuyền tay nhau "đọc nát" trong sự khoái trá, thích thú. Thầy không chỉ trao cho trò tri thức, mà trao cả chiếc chìa khóa để tự mở cánh cửa bước vào thế giới văn chương bao la.
Thời gian có thể phủ mờ nhiều nét chữ, nhưng hình ảnh thầy Cao Xuân Thử - người thầy vừa đong đầy hồn quê đất Việt, vừa khúc chiết, uyên bác trên bục giảng lý luận - vẫn nguyên vẹn và lấp lánh như ngày nào. Hướng tới tháng Mười và ngày hội 60 năm thành lập Khoa Ngữ văn, xin kính tặng thầy một nhành hoa tri ân: người đã thắp lên ma lực tư duy, mở rộng tầm nhìn học thuật và gieo vào lòng bao thế hệ học trò một tình yêu văn chương bất tận.
Nguồn tin: Ban Truyền thông Khoa Ngữ văn